Đình, chùa Hiến được xây dựng tại trung tâm phố Hiến Hạ khi xưa, nay thuộc khu phố Mậu Dương, phường Hồng Châu, tỉnh Hưng Yên. Đây là dấu tích minh chứng cho thời kỳ phát triển hưng thịnh của mảnh đất Phố Hiến nổi tiếng với câu ca “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến”.

Đình, chùa Hiến đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là “Di tích Kiến trúc nghệ thuật” quốc gia theo Quyết định  số 97/QĐ ngày 21/01/1992 và là một trong 16 di tích thuộc Khu Di tích Phố Hiến – “Di tích Lịch sử và kiến trúc nghệ thuật” quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 31/12/2014.

Đình Hiến được khởi dựng vào cuối thế kỷ XIII, trùng tu thời Nguyễn. Hiện nay, đình có kết cấu kiểu chữ Đinh gồm 05 gian Đại bái và 03 gian Hậu cung. Các mảng chạm khắc hoa văn tập chung chủ yếu tại tòa Đại bái với các đề tài tứ linh, tứ quý, cá chép hoá rồng,... mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Lê đan xen Nguyễn. Phía sau đình Hiến còn có ngôi mộ quan Thái giám họ Du với kiến trúc hai tầng tám mái.

- Nghi môn: Nghi môn đình Hiến được tạo tác theo kiểu cột đồng trụ, trên định cột đắp đôi nghê chầu với ý nghĩa kiểm soát tâm hồn kẻ hành hương khi bước vào bên trong nội tự đình. Phía dưới là phần ô vuông lồng đền trang trí đề tài tứ linh, tứ quý vô cùng sinh động. Phần thân kẻ ô hình chữ nhật trên đề đôi câu đối bằng chữ Hán ca ngợi cảnh đẹp và công lao to lớn của nhân vật được thờ tại di tích.

- Tòa Đại bái: Đại bái đình là một tòa nhà 05 gian. Đây là nơi diễn ra các nghi thức tế lễ tại đình mỗi khi làng vào đám. Các cấu kiện kiến trúc tại đây đều được làm bằng gỗ tứ thiết, hệ thống các bộ vì nóc được tạo tác theo kiểu chồng rường giá chiêng con nhị. Trung tâm tòa Đại bái là nơi đặt ban thờ công đồng để tôn thờ những người có công với quê hương bản quán. Nhang án làm bằng gỗ, ba mặt chia ô, mỗi ô được chạm các đề tài khác nhau như tứ linh, tứ quý, hoa cúc dây. Trên nhang án để một số đồ thờ tự như ngay, hát hương sứ, lục bình,... Gian bên phải đặt ban thờ Trần Triều, trên ban thờ đặt khám thờ, bên trong khám đặt ngai thờ được tạo tác tỉ mỉ, chau chuốt. Phía trên là bức cửa võng sơn sơn thếp vàng trang trí đề tài lưỡng long chầu nhật. Gian bên trái đặt ban thờ tri ân những người con của địa phương có công với đất nước.

- Tòa Hậu cung: Hậu cung gồm 03 gian, các bộ vì đuợc làm theo kiểu giá chiêng trụ trốn. Hậu cung đặt ban thờ Quan thái giám họ Du, tượng tạc trong tư thế ngồi trong khám, hai bên còn có ngai cùng một số đồ thờ tự.Ngoài ra, hậu cung treo bức cửa võng chạm thủng tích tứ linh, lưỡng long chầu nhật. Ngoài ra, tại đây còn treo một bức đại tự sơn thếp vàng ghi chữ Hán.

Bên cạnh đình Hiến là chùa Hiến. Chùa Hiến (còn được gọi là Thiên Ứng tự) được khởi dựng vào cuối thời Lý, đầu thời Trần. Trải qua nhiều lần tu sửa, ngôi chùa vẫn giữ được những nét kiến trúc nghệ thuật thời Lê đan xen Nguyễn. Chùa có mặt tiền hướng Nam, là hướng “bát nhã”, trí tuệ của nhà Phật. Chùa có bố cục kiến trúc kiểu “Nội Công ngoại Quốc” gồm: Tiền đường, Thiêu hương, Tam bảo, Hành lang và nhà Tổ. 

- Sân chùa: Sân chùa rộng, thoáng đãng. Phía trước là cổng Tam quan xây kiểu chồng diêm hai tầng tám mái. Sân chùa có hai tấm bia đá lưu giữ nhiều tư liệu lịch sử nói lên quá trình tụ cư của thương cảng Phố Hiến. Tấm bia “Thiên Ứng tự - Tân tự trùng tu kí thạch bi” niên đại Vĩnh Tộ thứ 7 (1625) ghi việc hưng công tu sửa chùa, có thể xếp chùa vào hàng thứ năm sau bộ “tứ đại khí” thời Lý. Bia ghi nhận “Phố Hiến nổi tiếng là nơi đô hội tiểu Tràng An của bốn phương” và trụ sở Ty Hiến sát Trấn Sơn Nam đóng ở đất Hoa Dương. Tấm bia “Thiên Ứng tự - bi ký công đức tùy hỷ” dựng năm Vĩnh Thịnh thứ 5 (1709) ghi việc góp công tu sửa chùa. Qua đó, chúng ta có thể hình dung được khung cảnh của đô thị Phố Hiến, nơi hội tụ của nhiều cư dân người Việt và kiều dân nước ngoài tới sản xuất và buôn bán.

Không chỉ đẹp về không gian cảnh quan, kiến trúc, chùa Hiến còn nổi tiếng với cây nhãn Tổ, nằm phía trước cửa chùa. Đây là cây nhãn đường phèn có dáng hình đẹp, mã lụa, quả to, cùi dày, hương vị thơm ngon đặc sắc nhất. Xưa vào mỗi mùa nhãn chín, nhãn thường được chọn hái để dâng đức phật, cúng thành hoàng và để quan lại địa phương tiến vua. Năm 1992, Hội làm vườn Việt Nam đã công nhận kỷ lục Guinness ngôi chùa có cây nhãn tổ đầu tiên ở Việt Nam.

- Tòa Tiền đường: Tiền đường gồm 05 gian 02 chái, kiến trúc kiểu con chồng đấu sen, các con rường làm kiểu đầu rồng. Thiêu hương 03 gian, các bộ vì làm kiểu vì kèo trụ trốn, bào trơn đóng bén.

- Tòa Thượng điện: Thượng điện chùa gồm 03 gian, kết cấu đơn giản, không trang trí hoa văn. Giữa Thượng điện là tượng Quan Âm Nam Hải ở tư thế ngồi, có tám đôi tay, bố trí đăng đối, đầu đội mũ chạm hoa cúc, sen, phù dung. Phía trước là bốn vị Bồ tát với khuôn mặt tượng đầy đặn, trang nghiêm. Các pho tượng này đều có niên đại thế kỷ XIX. Việc bài trí này thể hiện tâm lý sùng bái vị thần có nhiều phép cứu giúp chúng sinh trên sông, biển và cũng là điểm khác biệt về tâm linh thờ Phật của chùa Hiến với những ngôi chùa nằm trong tổng thể di tích trên địa bàn tỉnh.

Hằng năm, lễ hội của đình Hiến được tổ chức vào 2 dịp: Ngày mồng 9 đến ngày 12 tháng 3 âm lịch để tưởng nhớ ngày sinh của Thành hoàng làng và dịp ngày mồng 10 tháng 12 âm lịch để tưởng nhớ ngày mất của Thành hoàng làng.

Lễ hội đình Hiến là lễ lớn có từ lâu đời và còn bảo lưu được nhiều nghi thức truyền thống. Theo thông lệ, sáng ngày mồng 9 tháng 3 (âm lịch) Ban Quản lý di tích cùng Nhân dân trong làng tập trung đông đủ tại sân đình làm lễ cáo yết. Lễ cáo yết do đội tế nam đảm nhiệm. Đội tế gồm 23 người, là các cụ ông từ 60 - 70 tuổi, trong trang phục truyền thống áo thụng mầu xanh, quần mầu trắng, đầu đội mũ thêu kim truyến, chân đi hia, riêng ông chủ tế mặc trang phục mầu đỏ. Quy trình tế lễ được tiến hành bài bản, theo nghi thức truyền thống và thực hiện qua các bước: Khởi tuần hương đăng, sơ hiến lễ, á hiến lễ, chung hiến lễ và lễ tất. Đây cũng là nghi thức chuẩn bị cho việc mở hội, để dân làng kính trình với Thành hoàng làng và thỉnh ngài về dự hội, phù trợ cho dân làng tổ chức lễ hội được yên vui, cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Buổi chiều cùng ngày, Ban Quản lý di tích cùng dân làng làm lễ rước kiệu Thành hoàng làng từ đình lên đền Mẫu Hoa Dương. Đoàn rước được sắp xếp đi theo thứ tự: Đi đầu đoàn rước là đội cờ hội, cờ thần do các cô trong trang phục áo dài phụ trách đi trước mở đường, kế tiếp là đội dâng hương, phường bát âm, hương án và kiệu lòng đình đi xen kẽ là bát bửu chấp kích, đoàn tế nam, đoàn tế nữ theo sau Nhân dân hai giới. Đoàn rước nối đuôi nhau tạo nên một đội hình uy nghi, hoành tráng hòa cùng tiếng chiêng, tiếng trống và các bản nhạc tấu của phường bát âm mang lại không khí tươi, vui phấn khởi trong lòng người đi trẩy hội.

Sau gần 01 giờ đồng hồ thì đoàn rước về tới đền Mẫu, tại đây bát hương của Thành hoàng làng được rước vào bên trong đền Mẫu và ngự lại dự hội. Ngày mồng 10 và 11 tháng 3 (âm lịch) tại đình Hiến, Ban tổ chức lễ hội tiếp tục mở cửa đình đón các đoàn khách thập phương về dâng hương, dự hội.

Đến ngày 12 tháng 3 (âm lịch) lễ rước kiệu Thành hoàng làng trở về đình Hiến, đồng thời cung nghinh kiệu đền Mẫu về đình Hiến. Thứ tự của đoàn rước được sắp xếp giống như ngày mồng 9. Lúc này, đoàn rước kiệu của đình Hiến kết hợp cùng đoàn rước của đền Mẫu tạo thành đội hình rước hoàng tráng, đoàn rước đi đến đâu không khí ngày hội đông vui, nhộn nhịp và thắt chặt tình gắn kết cộng đồng. Xưa kia, lễ hội của đình Hiến được tổ chức từ ngày mồng 9 đến ngày 15 tháng 3 âm lịch với quy mô lớn. Trong khuôn khổ lễ hội đình Hiến còn diễn ra đêm văn nghệ với các hoạt cảnh múa Mọi và tái hiện chiến thắng Bạch Đằng Giang. Đây được xem là điểm nhấn độc đáo, chỉ có ở lễ hội đình Hiến. Hoạt cảnh múa Mọi do trai gái trong làng biểu diễn, tái hiện lại thời kỳ tiền sử của các dòng họ làng Hoa Dương/Mậu Dương, khi con người còn sống trong rừng sâu, chủ yếu dựa vào săn bắn, hái lượm. Niềm vui lao động và cuộc sống được thể hiện qua những điệu nhảy rộn ràng khi nghề trồng lúa nước ra đời và trở thành sinh kế chính, hình ảnh Thần Nông xuất hiện trên sân khấu đã biểu trưng cho ước vọng no đủ, mang lại hạnh phúc cho con người. Hoạt cảnh chiến thắng Bạch Đằng Giang được Nhân dân trong làng diễn xướng nhằm ca ngợi chiến công tiêu diệt tướng giặc Hoằng Thao, mở ra thời kỳ thái bình, thịnh trị cho dân tộc. Khép lại đêm văn nghệ, dân làng cùng hòa ca những giai điệu ngợi ca quê hương, đất nước và tình yêu đôi lứa, tạo nên không khí đầm ấm, gắn kết cộng đồng.

Dịp ngày mồng 10 tháng 12 âm lịch, dân làng tướng nhớ ngày mất của Thành hoàng làng. Mặc dù không tổ chức quy mô lớn như dịp lễ hội tháng 3, Ban Quản lý di tích vẫn duy trì việc tổ chức các nghi thức tế lễ và dâng hương. Các nghi thức diễn ra đơn giản, đảm bảo sự trang trọng, thành kính. Đặc biệt, lễ vật dâng thánh nhất định phải có món chè đông. Theo các cụ cao niên trong làng, chè đồng là một món ăn cổ truyền do Thành hoàng làng truyền lại cho người dân nơi đây. Việc nấu chè đông được giao cho những người giàu kinh nghiệm nhất trong làng đảm nhiệm, từ khâu lựa chọn loại đậu ngon nhất của địa phương, chọn đường phèn phù hợp, đến công đoạn nấu chín, đánh nhuyễn và đổ ra khuôn. Sau khi hoàn thành, chè được dâng lên Thành hoàn làng sau đó tán lộc chia cho dân làng cùng thụ hưởng.

Lễ hội đình Hiến là hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu của cư dân vùng Phố Hiến, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của làng Hoa Dương - trung tâm cư trú, buôn bán sầm uất một thời. Thông qua việc tôn thờ quan Thái giám họ Du, người có công khai lập làng và truyền dạy cho dân làng làm nghề sinh sống, lễ hội thể hiện rõ truyền thống tri ân tiền nhân, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại. Lễ hội đình Hiến vì vậy không chỉ có ý nghĩa tâm linh, lịch sử mà còn là một di sản văn hóa quý báu cần được tiếp tục gìn giữ, tôn vinh và phát huy trong tiến trình phát triển văn hóa của tỉnh Hưng Yên.