VÕ MIẾU

Đường Trưng Trắc, phường Phố Hiến (trước là phường Quang Trung, thành phố Hưng Yên), tỉnh Hưng Yên

GIỚI THIỆU CHUNG

          Võ Miếu tọa lạc tại phố Bắc Hòa xưa, nay là đường Trưng Trắc, phường Phố Hiến (trước là phường Quang Trung, thành phố Hưng Yên), tỉnh Hưng Yên. Đây là một trong những di tích tiêu biểu của người Hoa hiện còn lưu giữ được tại Phố Hiến.
          Võ Miếu đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là “Di tích Kiến trúc nghệ thuật” quốc gia theo Quyết định số 722-QĐ/BVHTT ngày 25/4/1998 và là một trong 16 di tích thuộc Khu Di tích Phố Hiến - “Di tích Lịch sử và kiến trúc nghệ thuật” quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 31/12/2014.

di tích

SỰ KIỆN, NHÂN VẬT LỊCH SỬ

di tích
          Võ Miếu thờ Quan Thánh Đế Quân hay còn gọi là Thượng Hữu Phục Ma Đại  Đế, dân gian gọi là Quan Đế hay Quan Công.
          Quan Công tức Quan Vũ tự là Vân Trường -  một vị tướng nổi tiếng cuối thời kỳ nhà Đông Hán và thời Tam Quốc ở Trung Quốc. Quê ông ở Giả Lương, quận Hà Đông (nay thuộc tỉnh Sơn Tây - Trung Quốc). “Tam Quốc ngoại truyện” cho rằng ông là người Bồ Châu. Ông cao chín thước, mặt đỏ như gấc, mắt phượng, mày tằm, râu dài hai thước, oai phong lẫm liệt.
Ông là người vũ dũng, hào hiệp, ghét kẻ ác, thường bênh vực kẻ yếu, là người đã góp công lớn vào việc thành lập nhà Thục Hán, với vị hoàng đế đầu tiên là Lưu Bị. Ông cũng là người đứng đầu trong số Ngũ Hổ Tướng của nhà Thục Hán theo cách nói của tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa, bao gồm: Quan Vũ, Trương Phi, Triệu Vân, Mã Siêu và Hoàng Trung.
         Quan Vũ được thờ phụng ở nhiều nơi, tôn lên nhiều danh hiệu cao quý. Ông là nhân vật được phong tặng nhiều danh hiệu nhất trong lịch sử Trung Quốc. Do ảnh hưởng từ tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa, hình tượng ông càng trở nên thần thánh trong sự ngưỡng mộ của nhân dân. Ông được nhân dân Trung Hoa thờ như Thần độ mạng; giới thương nhân coi ông như thần tài; giới nho sĩ coi ông như thần văn học (tượng Quan Vũ trên 1 tay có cầm Kinh Xuân Thu); giới quân sự coi ông như vị thần bảo vệ bản mệnh. Trong Phật Giáo Đại thừa, ông được thờ như là một hiện thân của Già Lam Bồ Tát.
          Do ảnh hưởng sâu rộng từ văn hóa Trung Hoa, việc thờ Quan Vũ ở Việt Nam có từ nhiều thế kỷ, từ Bắc đến Nam. Theo bước chân di cư của người Hoa, Quan Vũ được lập miếu thờ ở nhiều nơi trên đất nước ta như: Đền Quan Đế, Quan Đế Cổ Miếu, Quảng Đông Hội Quán (Hà Nội); Đền Quan Công (Hà Giang); Miếu Quan Đế, Đền Quan Thánh (Cao Bằng); Võ Miếu (Nghệ An); Võ Miếu, Quảng Triệu Hội Quán (Quảng Nam);… Võ Miếu tại phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên cũng là một trong số những di tích tiêu biểu đó.

ĐẶC ĐIỂM KIẾN TRÚC

          Theo truyền ngôn thì di tích Võ Miếu được xây dựng từ thời Lê Cảnh Hưng và được trùng tu tôn tạo lớn vào năm Thành Thái Mậu Tuất (1898) do người Hoa di cư sang cư trú và buôn bán tại Phố Hiến xây dựng trên một khu đất cao ráo thoáng mát phù hợp với cảnh quan Phố Hiến. Toàn bộ Võ Miếu được xây dựng với tổng diện tích là 612,8m2. Kiến trúc kiểu “Nội Công ngoại Quốc” gồm: Tam quan, sân, hai giải vũ, Tiền tế, Thiên hương, Hậu cung.
          - Tam quan: Gồm 3 gian, dài 9,38m rộng 5,3m. Kết cấu các bộ vì theo kiểu giá chiêng chồng rường con nhị, bào trơn đóng bén. Toàn bộ tam quan gồm 8 cột, hai hàng cột được kê trên các chân tảng đục soi. Phía trước để 03 luồng cửa. Khung đỡ cánh cửa làm toàn bộ bằng đá phiến. Bên ngoài hiên tam quan tại chính diện có treo biển ngạch, đây cũng thể hiện sự khác biệt rõ nét với các di tích của người Việt tại Phố Hiến. Biển ngạch gỗ được chạm nổi hình Quan Công, Quan Bình và Châu Xương, dây hoa, mây, quạt, cá chép hóa long,… và sơn thếp màu xanh đỏ khá cầu kỳ.
          - Giải vũ: Hai bên sân là hai dãy giải vũ, mỗi dãy có tổng chiều dài là 14,5m; rộng 4,53m; cao 2,85m gồm 5 gian. Kiến trúc các bộ vì theo kiểu giá chiêng bào soi đơn giản. Kết cấu mái kiểu thượng tứ hạ ngũ. Hai tòa này lợp ngói mũi, bờ nóc thẳng, đao nóc cong hình diệp cày.
          - Tiền tế: được trùng tu năm Thành Thái Mậu Tuất (1898) gồm 3 gian với tổng chiều dài là 9,52m, rộng 8,34m. Kết cấu các bộ vì của tòa này là theo kiểu giá chiêng, kết cấu phần mái theo kiểu thượng tứ hạ ngũ. Đây là nơi đặt ban thờ Công đồng, ban thờ Thổ địa và ban thờ Mẫu.
          - Thiên hương: Nối tòa Tiền tế với tòa Hậu cung là Thiên hương dài 3,6m; rộng 1,77m; cao 2,85m, kiến trúc đơn giản.
          - Hậu cung: gồm 3 gian với tổng chiều dài 9,52m; rộng 7,92m. Kết cấu phần mái theo kiểu thượng tứ hạ ngũ. Kiến trúc các bộ vì theo kiểu giá chiêng bào soi đơn giản. Đây là nơi đặt ban thờ của Quan Công cùng hai đệ tử là Quan Bình và Châu Xương.
          Nhìn chung, các hạng mục công trình của Võ Miếu còn tương đối đồng bộ, vững chắc, là một trong những công trình kiến trúc mang đậm dấu ấn kiến trúc Phúc Kiến đan xen kiến trúc Việt.
di tích

HIỆN VẬT TIÊU BIỂU

          Hiện nay, Võ Miếu còn lưu giữ nhiều đồ thờ tự có giá trị về mặt lịch sử - văn hóa cũng như mỹ thuật như: Biển ngạch, bức châm, hoành phi, nhang án đá, khám thờ,… và đặc biệt là 02 bia đá “Kiến lập miếu vũ hưng công hội chủ bi kí Cảnh Hưng tứ thập niên tạo” (Văn khắc ghi các Hội chủ hưng công xây dựng miếu vũ tạo năm Cảnh Hưng thứ 40 (1779) ghi chép về việc cung tiến xây dựng Võ Miếu. Nội dung 02 văn bia cho biết, đến nửa cuối thế kỷ XVIII có những người Việt gốc Hoa như họ Lâm, Tuyền, Lộc,… giữ chức Hoằng Tín Đại phu là các chức quan trong triều đình vua Lê - Chúa Trịnh, trấn giữ các địa phương quan trọng của triều đình. Phần lớn các vị quan chức này đã định cư lâu đời ở nước ta, đứng ra cung tiến tiền bạc hưng công xây dựng Võ Miếu. Điểm qua danh tước một vài vị được khắc ghi trên bia đá Võ Miếu để thấy được những người Hoa thuộc/ hoặc có nguồn mạch từ Phố Hiến đã tham gia sâu sắc vào thể chế của triều đình Phong kiến Việt Nam thế kỷ XVIII.
  • Bia Kiến lập miếu vũ hưng công hội chủ ...

    Bia được dựng phía trước tòa Trung từ. Tấm bia có thân ...

  • Bức châm (châm thư)

    Châm thư được tạo tác bằng gỗ, có dạng hình chữ ...

  • Đại tự

    Đại tự được tạo tác bằng gỗ, có dạng hình chữ nhật. ...

  • Bia Kiến lập miếu vũ hưng công hội chủ ...

    Bia được dựng phía trước tòa Trung từ. Tấm bia có thân ...

  • Nhang án.

    Nhang án được chạm khắc công phu, cầu kỳ. Mặt nhang án ...

  • 1

LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG

Theo sử sách ghi lại, vào khoảng thế kỷ 13, khi nhà Nguyên diệt nhà Tống, những quan lại quân lính của nhà Tống cũ và những người Hoa không chịu ách đô hộ của nhà Nguyên đã đi đường biển sang Việt Nam lánh nạn. Một bộ phận tới vùng đất Khoái Lộ định cư sinh sống rồi trở thành cư dân nơi đây. Tới thời kỳ phát triển cực thịnh của thương cảng Phố Hiến, người Hoa sang đây sinh sống buôn bán làm ăn ngày càng nhiều. Cuối thế kỷ 17, họ lập nên khu phố Bắc Hòa Trung, Bắc Hòa Thượng với số dân lên tới hàng nghìn. Đồng thời xây dựng một số công trình như Đền Mẫu, Võ Miếu, Đền Thiên Hậu, Đông Đô Quảng Hội để làm nơi sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng cũng như hội họp thương nhân. Đó đều là những công trình tiêu biểu mang đậm phong cách kiến trúc tiêu biểu của Phúc Kiến, Trung Hoa.

Di tích Võ Miếu được người Hoa xây dựng vào thời Lê Cảnh Hưng (1740) trên thế đất “long ngư quần tụ” tại phố Bắc Hòa (nay là đường Trưng Trắc, phường Phố Hiến) để thờ phụng Quan Thánh Đế hay còn gọi Đức Thánh Quan Công. Ngài tên thật là Quan Vũ (162? – 220), tự là Vân Trường, quê ở Giả Lương, quận Hà Đông (nay thuộc tỉnh Sơn Tây - Trung Quốc), sinh vào thời kỳ cuối nhà Đông Hán ở Trung Quốc, người có công lớn trong việc thành lập nhà Thục Hán là biểu tượng bất diệt của vị tướng văn võ song toàn, chính trực trượng nghĩa, ái quốc trung quân. Người Trung Hoa tôn ông vào hàng Võ thánh và xây dựng đền thờ khắp nơi để thờ phụng. Tới năm Mậu Tuất (1898), đời vua Thành Thái, Võ Miếu trải qua cuộc trùng tu tôn tạo lớn nhưng vẫn mang đậm nét kiến trúc Phúc Kiến, Trung Quốc đan xen kiến trúc Việt. Hiện nay, toàn bộ Võ Miếu được xây dựng với tổng diện tích là 612,8m2 với lối kiến trúc kiểu nội công ngoại quốc gồm: Tam quan, sân, hai tòa giải vũ, tòa tiền tế, tòa thiên hương và hậu cung.

Võ Miếu do người Hoa xây dựng nên lễ hội cũng được tổ chức theo tập quán của người Hoa. Trước kia, lễ hội Võ Miếu diễn ra vào ngày 24 tháng 6 (âm lịch) và ngày 4 tháng 9 (âm lịch), dân gian thường gọi là “Hội đơn đao”, hay “Quan công mài đao”, nếu tiết trời có mưa thì gọi là “ma đao vũ” hoặc “tiết vũ”. Vào ngày này, người Hoa tổ chức làm các loại bánh kẹo truyền thống để dâng Đức Thánh. Tiếng đốt pháo, âm thanh múa kỳ lân sử tử vang lên rộn rã khắp khu phố Bắc Hòa.

Sau này, khi người Hoa vắng bóng trên Phố Hiến, người Việt tiếp nhận Võ Miếu đã dời ngày lễ vào tiết 24 tháng 10 (tương truyền đó là ngày mất của Thánh Đế Quan Công) và duy trì lệ đó cho tới ngày nay.

 Trước ngày lễ hội, Võ Miếu được quét dọn sạch sẽ, trang hoàng cờ phớn, bên trong các bậc cao niên tiến hành bao sái đồ thờ tự. Tới ngày lễ chính (24/10), Võ Miếu mở cửa từ sớm để đón nhân dân và du khách thập phương. Những mâm lễ vật gồm xôi, gà, rượu, thịt, hương hoa vàng nến phẩm quả và một số bánh truyền thống của người Hoa như bánh Cao lâu, kẹo lạc Sìu Châu, bánh khảo Phục linh, bánh rong câu được dâng lên. Đại diện Ban khánh tiết đọc diễn văn khai hội và tiến hành tổ chức dâng hương. Khi nghi thức dâng hương hoàn tất, ngoài sân đội tế nam quan trang phục đai mũ chỉnh tề tiến hành tế lễ trong một tuần hương. Buổi chiều tổ chức tế, lễ tạ hội. Buổi tối có giao lưu văn nghệ hát chèo, chầu văn.

Dẫu không phô trương về quy mô tổ chức song lễ hội Võ Miếu vẫn toát lên vẻ trang nghiêm, thành kính trong từng nghi thức, tạo nên một sắc thái riêng biệt trong tổng thể lễ hội truyền thống của Phố Hiến xưa. Ẩn chứa trong không gian ấy là sự giao thoa hài hòa của hai nền văn hóa Hoa - Việt Nam, nơi tín ngưỡng người Hoa được Việt hóa nhưng vẫn giữ trọn vẹn cốt lõi tinh thần ban đầu. Võ Miếu vì thế không chỉ là một di tích tiêu biểu của Phố Hiến, mà còn là biểu tượng sinh động cho sức sống bền bỉ của một hệ giá trị đạo đức đã vượt qua giới hạn của thời gian và không gian với hình tượng Đức Thánh Quan Công - một trong 10 vị võ thánh lớn trong lịch sử Trung Quốc. Những phẩm chất cao đẹp về tấm lòng hào hiệp, trung quân ái quốc, trọng nghĩa trọng nhân, liêm chính công minh, của Thánh Quan Công được tôn vinh, lan tỏa và trở thành điểm tựa tinh thần, bài học cho các thế hệ hôm nay, mai sau càng khẳng định vị thế đặc biệt của Võ Miếu và tầm quan trọng của lễ hội truyền thống trong đời sống văn hóa – tín ngưỡng của vùng đất Phố Hiến phồn hoa một thời.

Lễ hội truyền thống

BẢN ĐỒ