Đền Lạc Long Quân tọa lạc trên vị thế đắc địa thuộc khu phố Xích Đằng, phường Lam Sơn, thành phố Hưng Yên.
          Đền Lạc Long Quân đã được UBND tỉnh Hưng Yên xếp hạng là “Di tích lịch sử” cấp tỉnh theo Quyết định số 2455/QĐ-CTUBND, ngày 29/10/2019.

Tương truyền, đền Lạc Long Quân được khởi dựng từ sớm trên khu đất cao ráo tại đất Xích Đằng. Năm 1740, khi chúa Trịnh Doanh cầm quân đi dẹp loạn qua khu vực Phố Hiến đã được Đức Lạc Long Quân thờ tại miếu Xích Đằng âm phù trợ giúp đánh thắng giặc. Nhớ ơn công đức của Ngài, khi thắng trận trở về chúa Trịnh tâu lên vua Lê xin trùng tu, tôn tạo lại đền thờ khang trang, to đẹp hơn (năm 1743). Tiếng tăm đền thiêng vang truyền khắp chốn, khách muôn nơi nô nức tới chiêm bái, nhân dân vui hưởng thái bình.
          Trải qua thời gian và những biến động của lịch sử, trong những năm 1959 - 1960, ngôi đền bị xuống cấp nghiêm trọng, nhân dân đã sơ tán đồ thờ tự, bia đá lên đình Cả (cùng thôn, xã) để thờ cúng. Năm 1972, ngôi đền bị sụt đổ hoàn toàn. Đến năm 2017, UBND tỉnh Hưng Yên đã tiến hành phục dựng lại đền trên nền móng cũ và khánh thành vào năm 2018.
          Hiện nay, ngôi đền tọa lạc trên khuôn viên với tổng diện tích 2850m2, gồm các hạng mục: Nghi môn, tả vu, đền chính và hệ thống sân vườn. Trong đó, khu thờ chính có diện tích mặt bằng 143m2, kết cấu kiểu chữ Đinh gồm 03 gian 02 chái Tiền tế và 02 gian Hậu cung. Kết cấu các bộ vì theo kiểu giá chiêng con nhị. Hệ thống cột và các cấu kiện kiến trúc được làm bằng gỗ vững chắc.
          Hậu cung đền là nơi đặt ban thờ Quốc tổ Lạc Long Quân. Trên bệ thờ đặt tượng đồng của ngài được tạo tác trong tư thế ngồi trên ngai. Thân tượng mặc áo trùm đến chân, hai tay đặt trên đầu tay ngai, đầu đội mũ lông chim lạc. Ngoài ra, tại Hậu cung còn bài trí nhiều đồ thờ lưu giữ lại từ ngôi đền cổ xưa: khám, ngai, bài vị, mũ hia, tượng quan văn, quan võ, kiếm có niên đại khoảng thời Hậu Lê - Nguyễn.

Tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng từ lâu đã trở thành biểu tượng sức mạnh đại đoàn kết của dân tộc Việt Nam. Trong tâm thức người Việt, hình tượng Vua Hùng được coi là biểu tượng, vị Tổ dựng nước của dân tộc ta. Loại hình tín ngưỡng này có vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh, mang giá trị tinh thần sâu sắc về tình cảm, lòng tự tôn và tự hào dân tộc. Tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng không chỉ bó hẹp tại vùng đất Phú Thọ mà còn được bao phủ với mật độ dày đặc ở các làng xã, vùng quê của đồng bằng châu thổ sông Hồng. Tại vùng đất Xích Đằng - mảnh đất văn hiến, với bề dày lịch sử văn hoá lâu đời và là một trong số nhiều nơi còn lưu giữ lại nhiều dấu ấn đậm nét về thời kỳ Hùng Vương, đặc biệt là các di tích, lễ hội tiêu biểu, độc đáo liên quan đến tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Lễ hội truyền thống đền thờ Quốc tổ Lạc Long Quân là một minh chứng tiêu biểu cho tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng vẫn được người dân Xích Đằng lưu giữ và phát huy cho đến ngày nay. Lễ hội đền Lạc Long Quân gắn liền với ngôi đền thờ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân vị vua sơ khai mở đầu cho 18 đời vua Hùng dựng nước, gắn với truyền thuyết “con Rồng cháu Tiên” trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Theo sử sách, năm 1740, khi chúa Trịnh Doanh cầm quân đi dẹp loạn qua khu vực Phố Hiến đã được Đức Lạc Long Quân thờ tại miếu Xích Đằng âm phù đánh giặc. Nhớ ơn công đức của Ngài, khi thắng trận trở về, chúa Trịnh đã tâu lên vua Lê xin trùng tu lại ngôi đền thờ khang trang, bề thế hơn. Trải qua những thăng trầm lịch sử và những biến động của thời gian, ngôi đền đã bị phá huỷ, dấu tích còn lại của ngôi đền xưa là phần cột hiên và một góc của bức tường cổ. Một số hiện vật đã được nhân dân chuyển về đình Cả cùng thôn để lưu giữ. Đến nay, đền Lạc Long Quân đã được phục dựng trên nền móng của ngôi đền cũ với diện tích đất rộng hơn 2.850m2, các công trình, hạng mục được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ.

Lễ hội đền thờ Quốc tổ Lạc Long Quân được nhân dân địa phương tổ chức vào ngày 6/3 âm lịch hàng năm. Đây là dịp để người dân Xích Đằng tưởng nhớ và tri ân những công đức to lớn của Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc.

Trước ngày hội chính, nhân dân địa phương tiến hành bao sái, trang hoàng lộng lẫy. Những con đường xung quanh di tích đều được trang trí cờ thần và cờ Tổ quốc, tạo không khí tươi vui trước ngày mở hội. Lễ hội đền thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân cũng như bao lễ hội khác trên dải đất ven sông Hồng, sông Luộc. Lễ hội gồm 2 phần: Phần lễ và phần hội. Phần hội gồm các hoạt động văn nghệ do các nghệ nhân, nghệ sĩ và đội văn nghệ của các tổ dân phố biểu diễn làm không khí ngày hội thêm phần sôi động, nhộn nhịp.

 Phần lễ gồm các hoạt động như: Tế lễ, dâng hương, dâng lễ vật được cử hành trang trọng mang nghi thức quốc lễ. Đại diện lãnh đạo tỉnh và lãnh đạo các phường, xã sẽ làm lễ dâng hương, dâng lễ vật. Các sản vật dâng lên Đức Quốc Tổ như: Bánh chưng, bánh giầy, mâm xôi, thủ lợn,… được nhân dân chuẩn bị một cách kỹ lưỡng nhằm tỏ lòng thành kính đến Đức Quốc Tổ với ước vọng cầu mong cho mọi nhà được bình an, ấm no, hạnh phúc. Nghi thức tế lễ được tiến hành trong không khí linh thiêng, các bước tế được diễn ra trang trọng theo nghi thức truyền thống địa phương với ước nguyện cầu mong mưa thuận gió hoà và cũng để tưởng nhớ đến những công lao tao lớn của Đức Quốc Tổ.

Không dừng lại ở không gian riêng của làng Xích Đằng, lễ hội đền thờ Quốc tổ Lạc Long Quân còn hòa cùng nhịp đập rộn rã của Lễ hội Văn hóa dân gian Phố Hiến vào mỗi độ tháng Ba âm lịch. Hình ảnh đoàn rước kiệu của đền Lạc Long Quân hòa vào dòng người rực rỡ cờ hoa, diễu hành qua những con phố cổ kính, đã tạo nên một bức tranh hội tụ linh thiêng, nơi các giá trị di sản được cộng hưởng và lan tỏa mạnh mẽ. Lễ hội đền thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân hàm chứa hàng loạt biểu tượng văn hóa, khởi nguồn truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tri ân tới Đức Quốc Tổ, người có công lao to lớn với Nhân dân. Với những giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, lễ hội đền thờ Quốc tổ Lạc Long Quân rất cần được chú trọng bảo tồn và quảng bá rộng rãi đến với khách du lịch trong và ngoài tỉnh./.