Đền Cửu Thiên Huyền Nữ được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVII được trùng tu, tôn tạo vào thời Nguyễn, niên hiệu Bảo Đại (năm 1937). Năm 2023, ngôi đền bị xuống cấp nặng và được trùng tu, tôn tạo trên nền cũ với kiến trúc mặt bằng tổng thể kiểu chữ Công gồm 03 tòa: Tiền tế, Trung từ và Hậu cung, mặt tiền hướng Tây.
Tòa Tiền tế 03 gian được xây dựng theo kiểu tường hồi bít đốc, các bộ vì làm kiểu chống rường trụ trốn, trên các cấu kiện chạm khắc hoa văn lá lật mềm mại. Tòa Trung từ 01 gian là nơi đặt ban thờ Công đồng Tứ phủ. Nối tiếp tòa Trung từ là 01 gian 02 chái gian Hậu cung, kết cấu các bộ vì tương đồng với tòa Tiền tế. Tại gian trung tâm Hậu cung đặt khám thờ đức Cửu Thiên Huyền Nữ. Tượng thần được đặt trong khám lớn, trang trí các đề tài mang phong cách nghệ thuật truyền thống như: lưỡng long chầu nhật, hổ phù, tứ linh, tứ quý và sen dây cách điệu,…

Lễ hội truyền thống đền Cửu Thiên Huyền Nữ là lễ hội có từ lâu đời, nổi tiếng trong vùng, thu hút đông đảo cộng đồng, du khách trong và ngoài tỉnh cùng tham dự. Hằng năm, lễ hội được tổ chức từ ngày mồng 8 đến ngày mồng 10 tháng 9 (âm lịch). Theo tư liệu hồi cố, xưa kia trong mỗi dịp lễ hội người dân phố Bắc Hòa Thượng thường long trọng tổ chức tế lễ cùng nhiều trò chơi dân gian truyền thống: Tổ tôm, cờ tướng, chọi gà,… Đặc biệt, không gian lễ hội còn rộn ràng với các loại hình nghệ thuật đặc sắc như: hát Ả đào, hát Trống quân, hát Chèo, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về chiêm bái, trẩy hội. Dưới sự chuẩn bị công phu của cộng đồng, không khí lễ hội đã bắt đầu rộn ràng từ những ngày trước khai hội. Theo phong tục truyền thống, nhân dân địa phương thực hiện nghi thức bao sái trang nghiêm và trang hoàng di tích lộng lẫy. Các bậc cao niên trong khu phố đảm nhiệm vai trò từ luyện tập đội tế lễ cho đến khâu sửa soạn đồ tế khí, đảm bảo mọi nghi thức được diễn ra chuẩn mực và trang trọng nhất.

 Nét đặc sắc riêng biệt của Lễ hội đền Cửu Thiên Huyền Nữ còn nằm ở phong tục dâng cúng lễ vật. Để tưởng nhớ đến công lao to lớn của vị thần được thờ tại di tích, các mâm lễ vật luôn được chuẩn bị với những món ăn cổ truyền đậm phong vị người Hoa xưa như: bánh Tô Châu, bánh bao, bánh khảo,... hòa quyện cùng các loại hoa quả tươi tốt theo mùa. Sự kết hợp giữa các lễ vật đặc trưng này không chỉ thể hiện tấm lòng thành kính, tri ân của hậu thế mà còn là minh chứng cho sự giao thoa văn hóa độc đáo, lưu giữ những giá trị ẩm thực và tín ngưỡng quý báu tại mảnh đất Phố Hiến.

Ngày nay, Lễ hội đền Cửu Thiên Huyền Nữ vẫn được cộng đồng gìn giữ và tổ chức vẹn nguyên theo nghi thức cổ truyền. Hội bắt đầu vào ngày mồng 8 tháng 9 (âm lịch) với lễ cáo yết trang nghiêm, chính thức mở màn cho chuỗi hoạt động tế lễ và hội hè đặc sắc tại di tích. Trong không gian linh thiêng của ngày khởi hội, lễ cáo yết (hay còn gọi là lễ xin phép) được diễn ra trang nghiêm tại tòa Tiền tế với các bước dâng hương, dâng rượu, dâng trà và đọc văn cáo. Trong làn trầm hương quyện tỏa, ban tế lễ cùng các cụ cao niên thay mặt nhân dân khu phố thực hiện nghi thức bái tạ, báo cáo với Đức Thánh Cửu Thiên Huyền Nữ Chân Quân và các vị thần linh về việc mở hội, đồng thời xin phép được cung nghênh thần linh chứng giám cho lòng thành của con dân. Buối tối cùng ngày, không gian di tích trở nên lung linh và rộn ràng hơn với chương trình văn nghệ “Tiếng hát sân đền”. Dưới ánh đèn rực rỡ, những giai điệu chèo, hát văn và các tiết mục văn nghệ quần chúng được vang lên, không chỉ làm phong phú thêm đời sống tinh thần của nhân dân mà còn thắt chặt tình làng nghĩa xóm giữa chốn phố thị cổ kính.

Thời điểm linh thiêng và náo nhiệt nhất của Lễ hội đền Cửu Thiên Huyền Nữ là ngày chính hội mồng 9 tháng 9. Đúng 8 giờ sáng, trong không gian uy nghiêm của sân đền, đông đảo nhân dân địa phương cùng du khách thập phương đã tề tựu đông đủ để thực hiện nghi lễ khai hội. Ngay sau tiếng trống hội rộn rã và tiếng chuông đền ngân vang trầm mặc, toàn thể nhân dân thành kính dâng hương hướng về tòa Tiền tế. Tiếp nối mạch cảm xúc thiêng liêng đó là lễ tế chính thức được cử hành long trọng theo nghi thức cổ truyền, thể hiện lòng tri ân sâu sắc đối với công đức của Đức Thánh Mẫu và cầu mong quốc thái dân an.

Buổi chiều cùng ngày, Ban tổ chức và nhân dân khu phố làm lễ tạ khóa (lễ tạ của một khoá hội), đây là một nghi thức không thể thiếu trong ngày hội đền Cửu Thiên Huyền Nữ. Khác với sự cầu kỳ của lễ khai hội, lễ vật dâng lên trong buổitạ khóa thường giản dị và thuần khiết với các món lễ chay như: xôi, oản, bánh trái và hương hoa tươi thắm. Thay mặt cho cộng đồng, cụ chủ tế dâng nén tâm hương, đọc bài văn khấn tạ ơn Thánh Mẫu cùng các vị thần linh đã gia hộ cho ngày hội diễn ra suôn sẻ, tốt đẹp. Đồng thời, nhân dân cũng gửi gắm ước nguyện cầu mong Mẫu ban cho quốc thái dân an, mọi nhà được khỏe mạnh, bình an và may mắn. Sau nghi thức khấn nguyện, các đồ tế khí như: cờ hội, trống, chiêng,... được xin phép thu cất, hoàn tất một mùa lễ hội trang nghiêm.

Bên cạnh các nghi thức tế lễ long trọng, không gian lễ hội còn trở nên bừng sáng bởi các trò chơi dân gian truyền thống đậm chất văn hóa đồng bằng Bắc Bộ, thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách tham gia. Đặc biệt, linh hồn của ngày hội chính là âm nhạc và diễn xướng tâm linh. Khách trẩy hội thường lưu luyến chẳng muốn rời khi được đắm mình trong những giá hầu đồng đặc sắc. Dưới nhịp phách dồn dập và thanh âm luyến láy của tiếng đàn nguyệt hình ảnh các thanh đồng nhảy múa điệu nghệ không chỉ tái hiện nét đẹp tín ngưỡng thờ Mẫu mà còn tạo nên một bầu không khí náo nhiệt, tràn đầy sức sống của di sản văn hóa phi vật thể nhân loại trên mảnh đất Hưng Yên nghìn năm văn hiến./.